Di tích Lịch sử – Văn hóa là những minh chứng vật chất quý giá phản ánh quá trình phát triển của dân tộc qua các thời kỳ. Trong đó, các công trình kiến trúc lợp tranh – một loại hình nhà truyền thống – đóng vai trò đặc biệt trong việc thể hiện bản sắc văn hóa vùng miền, nhất là tại các vùng nông thôn nước ta.
Khu di tích Kim Liên trong nhiều năm qua đã không ngừng chú trọng công tác trùng tu, tôn tạo, trong đó công tác lợp tranh cho các cụm di tích theo định kỳ, đây là công việc hết sức quan trọng được Ban giám đốc, Phòng chuyên môn quan tâm sát sao. Các cụm di tích lớn như: cụm di tích Hoàng Trù; cụm di tích Làng Sen, là những cụm di tích chính được lợp bằng nguyên liệu lá mía, vậy nên, đòi hỏi phải có sự chăm sóc đặc biệt, đúng quy trình kỹ thuật, đảm bảo yếu tố của cụm di tích gốc. Tuy nhiên, theo thời gian, ảnh hưởng của khí hậu, sự xuống cấp của các công trình cũng đòi hỏi phải có kế hoạch công tác trùng tu, tôn tạo cụ thể, phù hợp nhằm bảo tồn nguyên trạng giá trị vốn có ban đầu. Trong bối cảnh đó, việc lợp tranh di tích trở thành một nội dung vô cùng quan trọng, đồng thời cũng đặt ra nhiều thuận lợi, những khó khăn và thách thức lớn trong công tác này.
- Thuận lợi trong công tác trùng tu, lợp tranh di tích:
Trước hết, công tác trùng tu, tôn tạo nói chung và công tác lợp tranh các cụm di tích nói riêng nhận được sự quan tâm ngày càng lớn từ phía Nhà nước, các cơ quan chức năng và ngành Văn hóa. Nhiều văn bản quy phạm pháp luật, nghị quyết và chính sách về bảo tồn di sản văn hóa đã được ban hành, tạo hành lang pháp lý, sự thuận lợi cho hoạt động này. Cùng với đó, nhận thức của người dân Kim Liên, Nghệ An nói riêng và cả nước nói chung đối với giá trị của di tích và vai trò của việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc ngày càng được nâng cao. Bởi vậy, đó là những động lực để cán bộ, viên chức, người lao động Khu di tích Kim liên và người dân nơi đây luôn nâng cao công tác bảo tồn, tôn tạo và giữ gìn nguyên trạng Di tích Hoàng Trù, Di tích Làng Sen để Di tích luôn còn mãi trong tâm thức người Việt hình ảnh về một làng quê bình dị, tĩnh lặng, yên bình, mà chúng ta luôn muốn hướng về.
Hiện nay một số làng nghề, nghệ nhân ở Kim Liên – Nam Đàn vẫn còn lưu giữ kỹ thuật truyền thống trong việc lợp tranh, đặc biệt là kỹ thuật lợp tranh lá mía… Đây là điều kiện hết sức thuận lợi để chúng ta cùng góp phần công sức phục dựng đúng nguyên trạng kiến trúc ban đầu của các di tích. Khi nói đến lợp tranh lá mía các cụm di tích tại Khu di tích Kim Liên các nghệ nhân luôn luôn sẵn sàng cống hiến; các bác, các chú tâm niệm và xem đây là một công việc vinh dự mà không phải ai cũng dễ dàng có được; các bác, các chú xem di tích như là nhà của mình mỗi lá tranh đều được tuyển lựa kỹ lưỡng từ trước, mỗi thanh rui mè đều được cắt gọt chỉn chu, mỗi mối lạt được buộc hết sức tỉ mỉ…, để rồi mỗi khi lợp xong di tích trở nên khang trang và đẹp đẽ hơn, hình ảnh mái tranh hiện lên sau lũy tre xanh mát gợi nhớ ký ức về Người, về những năm tháng tuổi thơ và thời niên thiếu hạnh phúc bên những người thân của mình.
- Khó khăn trong quá trình thực hiện
Bên cạnh những thuận lợi kể trên, quá trình trùng tu, lợp tranh các cụm di tích cũng gặp không ít khó khăn. Trước hết là vấn đề tìm kiếm nguyên vật liệu: các loại tranh truyền thống như lá cọ, rơm rạ nói chung thì không thể sử dụng cho các cụm di tích này… Các nhà tranh ở các cụm di tích Hoàng Trù và Làng Sen đều sử dụng nguồn nguyên liệu là lá mía đặc trưng, nhưng nguồn lá mía thì ngày càng trở nên khó kiếm khi công tác trùng tu, tôn tạo cần một lượng lá mía lớn, và phải đảm bảo đúng yêu cầu kỹ thuật đầu vào. Sự khan hiếm xuất phát từ sự thay đổi trong mô hình canh tác nông nghiệp thực tế và tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu nói chung. Việc tìm kiếm nguyên liệu lá mía phải đảm bảo yêu cầu kỹ thuật cũng là quá trình hết sức vất vả, gian nan và việc vận chuyển, xử lý vật liệu cũng gây tốn kém không ít thời gian và chi phí.
Tiếp đến là vấn đề nhân lực, là vấn đề khó khăn và nan giải, tính tới thời điểm hiện nay, số lượng nghệ nhân có tay nghề cao trong việc lợp tranh theo kỹ thuật truyền thống ngày một ít đi. Đa số người trẻ không còn mặn mà với nghề, dẫn đến sự thiếu hụt lao động có chuyên môn trong lĩnh vực này.
Nguồn kinh phí cũng là một rào cản lớn, khi mỗi năm các cụm di tích phải trùng tu, lợp lại một lần cũng là khó khăn gây cản trở phần nào công tác. Các dự án phụ thuộc chủ yếu vào ngân sách Nhà nước, vốn xã hội hóa còn hạn chế, trong khi chi phí cho một dự án bảo tồn đúng quy chuẩn là rất lớn.
Ngoài ra, yếu tố thời tiết và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt: yếu tố ẩm mốc, mối mọt, mưa, nắng, nóng ẩm, thất thường của miền Trung nói chung và Kim Liên nói, Nam Đàn nói riêng đã ảnh hưởng đáng kể đến độ bền của mái lợp tranh. Bởi vật liệu tự nhiên dễ bị ảnh hưởng bởi độ ẩm, mối mọt, gió bão, làm tăng chi phí bảo trì định kỳ.
- Thách thức đặt ra đối với công tác bảo tồn, trùng tu, lợp tranh di tích
Một trong những thách thức lớn nhất đặt ra mà Khu di tích Kim Liên luôn nhận thấy là làm sao để có sự hài hòa giữa việc bảo tồn nguyên trạng với việc đảm bảo an toàn và hiệu quả trong quá trình sử dụng của công trình. Việc sử dụng các vật liệu truyền thống như dùng lá mía lợp tranh có hiệu quả, đảm bảo thì cần phải có phương pháp xử lý khoa học, hiện đại, đúng quy trình kỹ thuật để tăng làm độ bền, song vẫn phải đảm bảo không làm mất đi giá trị nguyên bản của di tích.
Thách thức thứ hai đến từ xu hướng thương mại hóa di sản. Một số địa phương trên cả nước vì mục tiêu thu hút khách du lịch đã có hiện tượng can thiệp quá đà vào kiến trúc di tích, thay đổi kết cấu, vật liệu, khiến cho bản sắc gốc bị mai một. Đó cũng là một thách thức lớn đối với Khu di tích Kim Liên, khi vừa trùng tu, tôn tạo vừa phục vụ khách tham quan, trong khi di tích không một ngày nào đóng cửa, mở cửa đón khách thường xuyên 365/365 ngày, thì việc vừa bảo tồn, tôn tạo đúng giá trị nguyên bản của di tích, vừa phục vụ đón khách tham quan là một thách thức thực sự.
Thêm vào đó, hiện nay chưa có nhiều quy chuẩn kỹ thuật theo phương pháp khoa học một cách cụ thể cho việc trùng tu bằng nguyên vật liệu truyền thống. Điều này dễ dẫn đến tình trạng mỗi nơi làm theo một cách, thiếu sự thống nhất và có nguy cơ sai lệch với nguyên gốc kiến trúc.
Cuối cùng, vấn đề biến đổi khí hậu đang ngày càng ảnh hưởng sâu rộng đến các cụm di tích Hoàng Trù và Làng Sen nói chung, làm giảm tuổi thọ của các vật liệu dựng nhà, lợp tranh nói riêng, đặc biệt là lợp tranh lá mía di tích, điều này gây áp lực lớn cho công tác bảo tồn và khai thác di tích về lâu dài trong tương lai.
Qua thực tiễn chúng ta có thể nhận thấy rằng: lợp tranh di tích không chỉ đơn thuần là việc sửa chữa một mái nhà cổ, mà còn là hành động gìn giữ một phần linh hồn văn hóa dân tộc cho thế hệ con cháu mai sau. Bởi vậy, công tác trùng tu, tôn tạo di tích đòi hỏi có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, cộng đồng, cùng giới chuyên môn và cả quốc tế… Trong bối cảnh hội nhập và phát triển như hiện nay, việc bảo tồn di sản văn hóa cần được đặt trong tầm nhìn chiến lược, hướng tới phát triển bền vững, giữ gìn được bản sắc mà vẫn thích ứng và phù hợp với thời đại./.
Nguyễn Đức Hùng
