TỪ TRONG TÙ VANG TIẾNG THƠ CỦA MỘT TÂM HỒN VĨ ĐẠI

Đó là tôi muốn nhắc đến Tập thơ “Nhật kí trong tù” của Bác được viết cách đây 82 năm. Một tập thơ ra đời trong hoàn cảnh thật đặc biệt. Lãnh tụ Hồ Chí Minh bị chính quyền Tưởng Giới Thạch giam cầm ở nhà tù Trung Quốc vào những năm 1942, 1943. Người viết dường như chỉ để ngâm ngợi cho khuây khỏa những tháng ngày “mất tự do”. Tuy vậy, Nhật kí trong tù đã trở thành Bảo vật Quốc gia, một tác phẩm lớn có giá trị về nhiều mặt trong lịch sử văn học Việt Nam cận, hiện đại. Nó có sức hấp dẫn lâu bền với nhiều thế hệ bạn đọc trong và ngoài nước về cả giá trị nội dung và nghệ thuật. Như nhà thơ Viên Ưng (Trung Quốc) khi đọc Nhật kí trong tù cho rằng: “Không những chúng ta được thấy lại bộ mặt tàn khốc đen tối của nhà tù Trung Quốc mà chúng ta còn được gặp một tâm hồn vĩ đại của một nhà ái quốc, một tâm hồn vĩ đại của bậc đại nhân, đại trí, đại dũng, tôi cảm thấy trái tim vĩ đại đó tỏa ánh sáng chói ngời trong một hoàn cảnh tối tăm”.

Nhật ký trong tù thể hiện một tâm hồn cao đẹp của người tù vĩ đại. Bởi trong hoàn cảnh khắc nghiệt đó, người ta không dễ gì giữ được phong thái ung dung tự tại, lạc quan tin tưởng vào ngày mai tươi sáng. Có thể coi Nhật kí trong tù như một bức chân dung tự họa con người tinh thần Hồ Chí Minh. Đó là hình ảnh nhà ái quốc vĩ đại có dũng khí lớn, lúc nào cũng một lòng hướng về Tổ quốc, nhân dân, khát khao tự do, là chiến sĩ cộng sản kiên cường bất khuất, một tấm gương nghị lực phi thường, một bản lĩnh thép vĩ đại không gì lay chuyển được:

“Thân thể ở trong lao

Tinh thần ở ngoài lao”

Chân dung Hồ Chí Minh còn là hình ảnh bậc đại nhân có tình thương yêu bao la, thấu hiểu cảnh ngộ của mọi kiếp người. Lòng thương yêu con người của Bác là tinh thần nhân đạo cộng sản, đó là tinh thần nhân đạo mới mẻ mà Bác mang lại cho dân tộc và nhân loại. Tố Hữu nhận xét: “Bấy lâu người ta chỉ hiểu người chiến sĩ cách mạng là thép ở mũi nhọn chiến đấu. Trong tập thơ này ta hiểu rõ thêm người cộng sản là tình. Tình ở đây là tình yêu thương đất nước, cuộc sống và con người”. Trong tù Bác cũng chịu khổ ải như bất kì tù nhân nào. Dù Bác đã già, bị tù trong hoàn cảnh cô độc, nhưng Người đã quên đi nỗi đau của riêng mình mà đem lòng thương yêu những người bạn tù mà Bác gọi là nạn hữu. Bác thương cảnh người vợ đến thăm chồng trong ngục, người đứng trong cửa sắt, người đứng ngoài cửa sắt mà cách biệt như biển trời. Cùng vất vả cực khổ thì Bác lại càng thương người bạn tù chỉ có cái chăn bằng giấy bồi, đêm thu cũng như Bác, trằn trọc không ngủ được. Đau xót trước người bạn tù đêm qua còn ngồi dựa lưng vào Bác, sáng ngày đã chết cứng. Câu thơ đọc lên như rưng rưng nước mắt:

Thân anh da bọc lấy xương

Khổ đau đói rét hết phương sống rồi

Trên con đường giải tù, nhìn thấy người phu làm đường cực khổ dưới nắng mưa, Bác động lòng trắc ẩn. Vào nhà lao Tân Dương nghe tiếng khóc của một đứa trẻ, Bác vô cùng xót xa. Bác thương mọi số phận, bao kiếp người cơ cực, lầm than. Lòng thương người ở Bác chính là tinh thần nhân đạo cao cả, bác ái. Tâm hồn Hồ Chí Minh còn nhạy cảm với thiên nhiên. Người dành cho thiên nhiên một tấm lòng ưu ái đúng như giáo sư Đặng Thai Mai đã nhận xét: “Trong Nhật kí trong tù, thiên nhiên chiếm một địa vị danh dự”. Mặc dù thân thể bị giam cầm trong ngục tối nhưng trái tim nhạy cảm của Bác vẫn dễ dàng rung động trước một ánh nắng ban mai rọi chiếu nơi cửa ngục âm u “Ánh hồng trước mặt đã bừng soi” (Buổi sớm), hoặc giao cảm chan hòa với đêm trăng đẹp “Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ” (Ngắm trăng). Thiên nhiên trong Nhật kí trong tù đẹp đẽ và ấm áp tình người. Nó thực sự trở thành nguồn động viên, an ủi to lớn đối với người tù đặc biệt Hồ Chí Minh. Tình yêu thiên nhiên ở Bác cũng chính là lòng yêu đời. Cái mạch nhân đạo trong thơ Bác giúp ta hiểu rõ cảm hứng thiên nhiên ở Người.

“Mặc dù bị trói chân tay

Chim ca rộn, núi hương bay ngát rừng

Vui say ai cấm ta đừng

Ðường xa âu cũng bớt phần quạnh hiu”

(Trên đường đi)

Thiên nhiên như muốn chia sẻ nổi vất vả của Bác, thiên nhiên muốn sưởi ấm thêm tâm hồn Bác. Bởi Bác rất hiểu, rất cảm, rất mến thiên nhiên. Giữa bao nhiêu tăm tối dày đặc vẫn ngời lên ánh sáng của một tâm hồn thương người và yêu đời vô hạn.

Với Bác, tình thương người và lòng yêu đời chính là lòng yêu nước. “Nhật ký trong tù” canh cánh nỗi lòng nhớ nước thương dân. Chân bước đi trên đất Bắc mà lòng vẫn hướng về cõi Nam, xót đồng bào đang bị dày xéo lầm than. Bác nhớ tiếng khóc của bao nhiêu em bé Việt Nam qua tiếng khóc của một em bé Trung Quốc, nhớ đồng chí đưa tiễn đến bên sông, nhớ lá cờ khởi nghĩa tung bay phất phới, nhớ lúc tỉnh và nhớ cả trong lúc mơ. Tâm thế của Người luôn hướng về dân tộc.

“Một canh …hai canh… lại ba canh

Trằn trọc bâng khuâng giấc chẳng thành

Canh bốn canh năm vừa chợp mắt

Sao vàng năm cánh mộng hồn quanh”

(Không ngủ được)

Tình thương người, lòng yêu đời, yêu nước trong thơ Bác vừa kế tục truyền thống

thơ xưa, nhưng lại không giống thơ xưa, bởi đó là tâm tình của một người Cộng sản, nó gắn liền với tinh thần chiến đấu, vững niềm tin ở chiến thắng. Bác từng nói rất rõ:

“Nay ở trong thơ nên có thép

Nhà thơ cũng phải biết xung phong”

(Cảm tưởng đọc Thiên gia thi)

Nhật ký trong tù đã thể hiện một tinh thần bất khuất kiên cường. Ý chí sắt đá và tinh thần rèn luyện cao độ đã được kiểm chứng và giữ vững qua muôn vàn khổ cực bằng những hình ảnh nên thơ ngân lên từ ngục tù tăm tối:

“Gạo đem vào giã bao đao đớn

Gạo giã xong rồi trắng tựa bông”

(Nghe tiếng giã gạo)

Không ồn ào mà cứ tự nhiên, toàn bộ tập thơ toát lên một tinh thần thép, tinh thần của một anh hùng bất khuất, luôn luôn vững bước tiến lên, bền gan chiến đấu. Sống trong tù mà lúc nào Bác cũng thể hiện được phong thái ung dung, tự tại, bình tĩnh, phảng phất thơ văn của nhà nho xưa đầy khí tiết. Nhưng cái ung dung ngày trước là cái ung dung của người quay lưng lại với cuộc đời: trả áo mũ về sống ẩn dật, hay bất chấp mọi nỗi thăng trầm của thế sự. Bác hoàn toàn không phải như vậy. Ðồng chí Phạm Văn Ðồng nói: “Hồ Chủ tịch là hình ảnh của sức mạnh bình tĩnh không khiếp sợ, không hoảng hốt, đó là sức mạnh của những người sống một nhịp với trào lưu của thế giới, với quy luật tiến hóa của lịch sử”. Chính Bác cũng đã nói:

“Sự vật vần xoay đà định sẵn

Hết mưa là nắng hửng lên thôi”

(Trời hửng)

“Nhật ký trong tù”, chúng ta tìm thấy một sức chịu đựng vô cùng mãnh liệt ở Bác. Nhà tù đã đày đọa thân thể Bác, chúng đày ải Bác qua gần 30 nhà giam của 13 huyện thuộc tỉnh Quảng Tây, tối ngủ chân cũng bị cùm kẹp:

“Bốn tháng cơm không no

Bốn tháng đêm không ngủ

Bốn tháng áo không thay

Bốn tháng không giặt giũ”

Bài thơ “Bốn tháng rồi” đã tổng kết một chặng đường đấu tranh lâu dài, khốc liệt của Bác ở trong tù. Chứng kiến những nỗi đau khổ đè nặng lên con người Bác, huỷ hoại thân thể nhưng tinh thần của một chiến sỹ cộng sản vĩ đại đã bất chấp cả bạo lực của kẻ thù. Bằng sức mạnh của nghệ thuật, Người đã truyền cho chúng ta một bài học của một tâm hồn sáng chói, bất diệt:

“Vật chất tuy đau khổ

Không nao núng tinh thần”

Nhờ có tinh thần thép mà mọi gian nguy, hiểm nạn Bác đều vượt qua. Nhờ có tinh thần thép mà mọi thiếu thồn về vật chất Bác đã đẩy lùi. Bác là tinh hoa của lịch sử, khí phách dân tộc và tâm hồn thời đại. Cái hay vô song của tập thơ là chất người cộng sản Hồ Chí Minh được đào tạo trong lò hun đúc của Lê Nin mà vẫn mang cái tinh anh của Nguyễn Trãi, Văn Thiên Tường…Hoàng Trung Thông trong bài “Đọc thơ Bác” đã nhận xét:

“Tôi đọc trăm bài trăm ý đẹp

Ánh đèn tỏa rạng mái đầu xanh

Vần thơ của Bác vần thơ thép

Mà vẫn mênh mông bát ngát tình”

Tác phẩm Nhật kí trong tù đã được xuất bản nhiều lần, được dịch và giới thiệu ở nhiều nước trên thế giới, nhiều lần được thể hiện bằng thư pháp tiếng Việt, Hán, Triều Tiên, Nhật,… Không chỉ các tác giả Việt Nam và phương Tây mà ngay chính các nhân vật của Trung Quốc – quê hương của thơ chữ Hán – như Quách Mạt Nhược, Viên Ưng, Hoàng Tranh đều ca ngợi tập thơ này. Nhật kí trong tù là một tác phẩm văn học vô giá của Hồ Chí Minh, khi công bố đã gây tiếng vang lớn trên văn đàn quốc tế, đã chinh phục người đọc bởi những cảm xúc chân thật, chất phác, điềm đạm của một người chiến sĩ cộng sản, một nhà văn hoá lớn. Nhà thơ Xuân Diệu thì khẳng định rằng: “Nhật kí trong tù đứng vô song trong văn học nước ta, vì nó là những tiếng tâm hồn của Hồ Chủ tịch”. Không chỉ có thế, Jean Lacouture còn nhận định: “Nhân cách, học vấn và số phận kì lạ của Cụ Hồ được thể hiện một cách khác thường trong các bài thơ ấy”. Nhật kí trong tù phản ánh tâm hồn đại trí, đại nhân, đại dũng của một nhà cách mạng đã vượt lên mọi sự đày ải của kẻ thù, vượt qua mọi thử thách, giữ vững khí phách kiên cường, tinh thần lạc quan và lòng nhân ái vô song của một nhà cách mạng đốì với nhân loại đau thương, bất kể họ là ai. Hình ảnh Hồ Chí Minh ngời sáng vẻ đẹp tâm hồn qua những bài thơ được viết trong hoàn cảnh ngục tù vô cùng nghiệt ngã. Đó là sự kiên trung trong ý chí, tinh thần lạc quan cách mạng, tinh thần nhân đạo, lòng yêu nước, yêu thương con người vô bờ bến của người cộng sản Hồ Chí Minh. Chính vì thế Nhật kí trong tù xứng đáng là viên ngọc quý trong kho tàng văn học Việt Nam và trên thế giới. Nhật kí trong tù là tác phẩm thể hiện rõ nét vẻ đẹp tâm hồn của người chiến sĩ cộng sản Hồ Chí Minh, dẫu trong hoàn cảnh lao tù đầy khắc nghiệt, người chiến sĩ ấy vẫn luôn hướng về ánh sáng của sự sống. Đọc xong tập thơ, chắc hẳn mọi người đều cảm thấy “tâm phục khẩu phục” với ý chí sắt đá của Bác. Bác luôn là một tấm gương sáng cho nghị lực phi thường luôn vượt lên mọi hoàn cảnh để cho chúng ta học tập, noi theo.

Đến với Nhật ký trong tù chúng ta được gặp tâm hồn vĩ đại Hồ Chí Minh. Chúng ta thấy trái tim của Người toả ánh sáng chói ngời trong hoàn cảnh tối tăm. Hoàn cảnh trong tù là hoàn cảnh đặc biệt không bình thường. Người bị giam hãm, đoạ đầy, trói buộc, xiềng xích, mất hết cả tự do. Tiếng thơ từ tâm hồn Người vẫn cất lên, bất chấp sự cùng khổ về vật chất cũng như tinh thần, coi thường cả sự hiểm nguy, dũng mãnh vượt lên gian lao thử thách, ngạo nghễ để chiến thắng, thể hiện phong thái ung dung, niềm tin tưởng lạc quan son sắt, tình cảm giao hoà với thiên nhiên; đặc biệt là tình cảm thắm thiết đối với con người. Một thứ tình cảm yêu thương vô hạn với tất cả con người mà ta thường thấy ở Bác dù bất cứ hoàn cảnh nào: trong lúc bị giam cầm và cả lúc thường, khi Người trở thành lãnh tụ, người đứng đầu quốc gia. Đọc tập thơ, chúng ta không hề gợn một chút bi quan, sầu não, u buồn mà chỉ thấy sự sống tràn trề, niềm tin mãnh liệt, lòng tha thiết với tự do, hy vọng vào ngày mai chiến thắng. Hồn thơ ấy đã toả ra ánh sáng xua đi bóng tối, làm sống dậy cuộc đời và tương lai tươi đẹp. Tiếng thơ của con người vĩ đại trong hoàn cảnh tù đày đã thể hiện viên mãn nhân cách cao cả, lòng nhân ái bao la, bản lĩnh phi thường.

Tháng Năm về, mùa sen nở, cả đất nước mừng sinh nhật Bác 135 năm (19/5/1890 -19/5/2025), mỗi chúng ta càng thêm nhớ Bác, khâm phục và tự hào về Người -Anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hoá thế giới, ngôi sao sáng mãi trên bầu trời Việt Nam./.